1. Θέματα

Σάν σήμερα τό 1933, Πάουλ Ἔρενφεστ.

τοῦ Τάσου Γέροντα


Ἦταν 18 Ἰανουαρίου τοῦ 1880 ὅταν γεννήθηκε στή Βιέννη ὁ θεωρητικός φυσικός Πάουλ Ἔρενφεστ. Ἦταν ὁ νεότερος ἀπό τούς 5 γιούς τοῦ Σίγκμουντ Ἔρενφεστ καί τῆς Γιοχάνα Γιέλινεκ. Τό ζευγάρι ζοῦσε στό Λόστιτσε τῆς Μοραβίας (Τσεχία), ἀλλά μετά τό γάμο τους μετακόμισαν στή Βιέννη.


Ὡς παιδί ὁ Πάουλ ἦταν ἀσθενικής κράσης καί ὑπέφερε ἀπό ζαλάδες. Ἐπιπλέον ὑπέφερε ἀπό τά πειράγματα τῶν ἄλλων παιδιῶν λόγῳ τῆς ἑβραϊκῆς καταγωγῆς του. Συνήθως τά ἄλλα ἀδέρφια του (ὁ μεγαλύτερος ἀδερφός Ἄρτουρ ἦταν 17 χρόνια μεγαλύτερος ἀπό τόν Πάουλ) τόν ἔσωζαν ἀπό δύσκολες καταστάσεις καί αὐτά ἦταν πού τόν ὤθησαν στή μελέτη.

Μέχρι τέ ἕξι του εἶχε μάθει νά γράφει, νά διαβάζει καί νά ὑπολογίζει. Τό 1886 ξεκίνησε τό δημοτικό, πού ὁλοκλήρωσε τό 1890 μέ ἐξαιρετική ἐπίδοση. Ἐκείνη τή χρονιά ὅμως ἔχασε τή μητέρα του ἀπό καρκίνο τοῦ στήθους.

Τό 1890 ὁ Πάουλ ξεκίνησε τό γυμνάσιο. Ὅμως ἡ ζωή του δέν ἦταν καλή λόγῳ τῶν ψυχολογικῶν προβλημάτων πού ἀντιμετώπιζε, ἐνῶ τό 1896 ἔχασε καί τόν πατέρα του. Τό 1899 τελείωσε τό γυμνάσιο ἔχοντας πολύ ἀρνητική ἐμπειρία ἀπό τή φοίτησή του. Ἐξαιτίας αὐτοῦ ἀργότερα ἐπέλεξε τά δικά του παιδιά νά ἔχουν ἐκπαίδευση στό σπίτι.

Τόν Ὀκτώβριο τοῦ 1899 ἔγινε φοιτητής στό Τεχνικό Ἰνστιτοῦτο τῆς Βιέννης σπουδάζοντας χημεία, ἐνῶ συγχρόνως γράφτηκε στό Πανεπιστήμιο τῆς Βιέννης. Ἐκεῖ γιά δύο χρόνια παρακολούθησε τίς παραδόσεις τοῦ Μπόλτσμαν στήν κινητική θεωρία στή θερμοδυναμική. Φαίνεται ὅτι ὁ Μπόλτσμαν ἐπέδρασε θετικά στόν Ἔρενφεστ καί ἀφενός ἡ μίζερη ζωή του ἀπέκτησε ἐνδιαφέρον στά μαθηματικά καί τή φυσική, ἀφετέρου ὁ τρόπος διδασκαλίας ἀποτέλεσε ἔμπνευση στή δική του περίοδο διδασκαλίας.

Τό 1901 συνέχισε τίς σπουδές στό Πανεπιστήμιο τοῦ Γκέτινγκεν, ὅπου συνάντησε τ μετέπειτα σύζυγό του, Ρωσίδα μαθηματικό Τατιάνα Ἀφανάσιεβα.
Τό 1904 ἐπέστρεψε στή Βιέννη ἀπ' ὅπου τόν Ἰούνιο πῆρε τό διδακτορικό του. Στίς 21 Δεκεμβρίου 1904 παντρεύτηκαν μέ τήν Τατιάνα στή Βιέννη καί ἀπέκτησαν δύο κορίτσια καί δύο ἀγόρια.



Τό 1907 τό ζεῦγος Ἔρενφεστ μετακόμισε στήν Ἁγία Πετρούπολη. Τόν Ἰανουάριο τοῦ 1912 ξεκίνησε μία περιοδεία σέ πολλά πανεπιστήμια τῆς Γερμανίας, Αὐστρίας, Τσεχίας ψάχνοντας μιά θέση. Τελικά ἡ τύχη τοῦ χαμογέλασε. Ὁ Λόρεντς ἐπρόκειτο νά ἀποχωρήσει ἀπό τό Λέιντεν καί ὁ Σόμερφελντ πρότεινε τόν Ἔρενφεστ μέ τά παρακάτω λόγια: "Διδάσκει σάν ἄρχοντας. Σπάνια ἔχω ἀκούσει ἄνθρωπο νά μιλᾷ μέ τέτοια γοητεία καί λάμψη. Σημαντικές φράσεις, πνευματώδη σημεῖα καί διαλεκτική εἶναι στή διάθεσή του νά διατυπωθοῦν μέ ἕναν ἐξαιρετικό τρόπο. Ξέρει πῶς νά κάνει τά πιό δύσκολα πράγματα συγκεκριμένα καί σαφή. Τά μαθηματικά ἐπιχειρήματα χρησιμοποιοῦνται ἀπό αὐτόν μέ εὔκολα κατανοητές εἰκόνες." Ἔτσι, στίς 29 Σεπτεμβρίου 1912 ὁ Ἔρενφεστ ἔλαβε τηλεγράφημα πού τοῦ ἀνακοίνωνε ὅτι εἶχε γίνει καθηγητής φυσικῆς στό Πανεπιστήμιο τοῦ Λέιντεν. Ἔμεινε ἐκεῖ μέχρι τό τέλος τῆς καριέρας του, ὅπου καί ἔκανε τό μεγαλύτερο μέρος τῆς ἕρευνάς του καί κέρδισε τή φήμη τοῦ καλύτερου δασκάλου τῆς γενιᾶς του κατά τόν Ἀϊνστάιν, μέ τόν ὁποῖο ἦταν προσωπικός φίλος, ὅπως καί μέ τόν Νίλς Μπόρ.



Μεταξύ τῆς πολλαπλῆς συμβολῆς τοῦ Ἔρενφεστ στήν κβαντική στατιστική ἦταν ἡ κατανόηση τῆς φύσης τῶν φωτονίων καί τῶν ἰδιοτήτων τους, ὅπως προέκυπταν ἀπό τόν νόμο ἀκτινοβολίας τοῦ Πλάνκ. Ἐργάστηκε στήν κβαντική θεωρία πού ἀφοροῦσε τά περιστρεφόμενα σώματα. Εἶχε σημαντική συνεισφορά στή στατιστική φυσική, τήν κβαντομηχανική (θεώρημα τοῦ Ἔρενφεστ), τή θερμοδυναμική καί τίς μετατροπές φάσεων. Ὅμως ὁ ἴδιος δέν ἤθελε νά συμβαδίσει μέ τήν ἐπανάσταση τῆς κβαντομηχανικῆς, τήν ὁποία θεωροῦσε λανθασμένη.


Μετά τή γέννηση (1918) τοῦ τέταρτου παιδιοῦ του Vassily ('Wassik') πού ἔπασχε ἀπό σύνδρομο Down, ἡ ἔντονη στενοχώρια γιά τήν ἐξέλιξη τοῦ παιδιοῦ του τοῦ επανέφεραν τήν κατάθλιψη. Ἦταν μία κατάσταση πού μέ τήν πάροδο τοῦ χρόνου χειροτέρευε. Τόν Αὔγουστο τοῦ 1932 ὁ Ἀϊνστάιν, βλέποντας τήν κατάσταση τοῦ φίλου του, ἔγραψε στή Διοίκηση τοῦ Πανεπιστημίου τοῦ Λέιντεν ἐκφράζοντας τήν ἔντονη ἀνησυχία του καί πρότεινε τρόπους γιά νά μειωθεῖ ὁ φόρτος ἐργασίας τοῦ Ἔρενφεστ. Ὅμως τά πράγματα εἶχαν προχωρήσει πολύ.

Ἦταν μιά μέρα σάν σήμερα, 25 Σεπτεμβρίου τοῦ 1933, ὅταν ὁ Πάουλ Ἔρενφεστ, ὁπλισμένος μ' ἕνα πιστόλι ἐπισκέφτηκε τόν γιό του Wassik στήν κλινική που νοσηλευόταν στό Ἄμστερνταμ καί τόν πυροβόλησε. Στή συνέχεια γύρισε τό ὅπλο στόν ἑαυτό του καί πυροβολήθηκε. Ὁ Wassik ἐξέπνευσε λίγες ὧρες ἀργότερα ἀπό τόν πατέρα του.